Ik herinner me nog levendig de interne security-awareness training die ik ergens rond 2014 bijwoonde. De IT-afdeling probeerde ons destijds wijs te maken dat een ‘slimme’ thermostaat een revolutionaire toevoeging aan het leven was. De presentator gebruikte beelden uit Watch Dogs om te illustreren hoe kwetsbaar een geconnecteerde stad is. Destijds voelde dat als een verre, bijna absurde dystopie. Vandaag de dag? Vandaag is die grens tussen een open-world game en de realiteit zo dun geworden dat ik er eerlijk gezegd soms een beetje ongemakkelijk van word.

Laten we eerst even kaderen waar we het over hebben, want de term ‘Internet of Things’ (IoT) is inmiddels verworden tot een holle marketingkreet die op elke verpakking van een broodrooster plakt. Maar wat is het eigenlijk?

Wat is Internet of Things (IoT) nu écht?

De definitie is simpel: het is een netwerk van fysieke objecten (‘things’) die zijn voorzien van sensoren, software en andere technologieën om gegevens uit te wisselen met andere apparaten en systemen via het internet. Het gaat niet meer alleen om je laptop of smartphone, maar om je koelkast, je auto, je straatlantaarn en de hartslagmeter om je pols.

De evolutie van deze techniek is in vogelvlucht indrukwekkend – en voor de cynici onder ons, ook een tikkeltje beangstigend:

• 2008: Het punt waarop het aantal ‘dingen’ dat met het internet verbonden was, de wereldbevolking oversteeg.
• 2012: De opkomst van de eerste serieuze consumenten-IoT-producten (zoals Nest).
• 2016: De Mirai-botnet aanval, waarbij miljoenen onbeveiligde IoT-apparaten werden ingezet voor een enorme DDoS-aanval.
• 2020: De versnelling van slimme infrastructuur tijdens de pandemie.
• 2024: De integratie van generatieve AI in onze vertrouwde ‘slimme’ apparatuur.

Wacht, https://schiedam24.nl/artikel/de-games-die-de-toekomst-voorspelden laat ik mezelf even corrigeren: niet elk IoT-apparaat is per se een instrument voor massasurveillance. Soms is een slimme thermostaat gewoon een efficiënte manier om gas te besparen. Toch is het naïef om te negeren dat elk van deze apparaten een datapunt is in een groter, vaak ondoorzichtig ecosysteem. En dat is precies waar de vergelijking met Ubisoft’s Watch Dogs pijnlijk relevant wordt.

Watch Dogs als de perfecte spiegel

In Watch Dogs draait alles om het ‘ctOS’ (Central Operating System), een fictief besturingssysteem dat de hele infrastructuur van Chicago beheert. Het spel verkoopt zichzelf als een actiegame, maar het is eigenlijk een essay over wat er gebeurt als we de controle over onze publieke ruimte volledig uitbesteden aan algoritmes.

Het ‘Watch Dogs IoT’-concept is hier de kern. In de game kan de protagonist met één druk op de knop een verkeerslicht op groen zetten, een brug laten openen of iemands bankrekening plunderen door een camera te hacken. In onze wereld hebben we geen centrale ‘ctOS-hub’, maar we hebben wel de cloud. De versnippering van data over duizenden servers is in feite hetzelfde, alleen dan minder gecentraliseerd en misschien daardoor nog moeilijker te controleren.

De vergelijking: Fictie vs. Realiteit

Concept Watch Dogs (ctOS) Hedendaagse Realiteit Datacollectie Alles wordt gelogd via camera’s en sensoren. Slimme deurbellen, wearables en ‘gratis’ apps. Stedelijke controle Verkeer en elektriciteit via één interface. Smart City-initiatieven en cloud-infrastructuur. Privacy Illusie van veiligheid ten koste van anonimiteit. ‘Convenience over privacy’ als nieuw normaal.

Dystopie als spiegel, niet als waarschuwing

Wat me stoort in discussies over technologie is de reflex om alles af te doen als ‘toeval’. Als er ergens een datalek is of een algoritme discrimineert, hoor je vaak: “Ja, dat is nu eenmaal de prijs van vooruitgang.” Dat is te kort door de bocht. De dystopie in Watch Dogs is niet bedoeld als een onvermijdelijke toekomst, maar als een spiegel. De vraag is niet of we IoT-apparaten moeten verbieden – dat gaat toch niet gebeuren – maar wie de eigenaar is van de data die die apparaten uitspugen.

Tijdens de pandemie van 2020 zagen we hoe snel onze behoefte aan ‘slimme oplossingen’ groeide. We wilden contactloos betalen, we wilden track-and-trace systemen, we wilden dat de infrastructuur ons hielp om veilig te blijven. Dat is begrijpelijk. Maar de infrastructuur die we toen in recordtempo hebben opgezet, is niet zomaar verdwenen. Informatiecontrole via algoritmes is in veel steden de standaard geworden. Als een algoritme bepaalt welk verkeerslicht op groen gaat, maar ook beslist welke beelden uit de buurt via een AI-gefilterde feed naar de politie gaan… waar ligt dan de grens?

Desinformatie en de onzichtbare sturing

Een aspect van Watch Dogs dat vaak onderbelicht blijft, is de manier waarop informatie in het spel wordt gemanipuleerd om de publieke opinie te sturen. Dit is anno 2024 actueler dan ooit. Het Internet of Things levert de data, maar de algoritmes leveren de interpretatie.

Wanneer we spreken over desinformatie, denken we vaak aan bots op sociale media. Maar denk eens na over hoe ‘slimme’ apparaten je wereldbeeld vormen. Je slimme speaker vertelt je wat het nieuws is op basis van je profiel. Je slimme auto geeft je de route die voor het bedrijf het meest rendabel is. We zitten gevangen in een feedbackloop waar IoT-apparaten onze voorkeuren voeden, en diezelfde voorkeuren bepalen weer hoe de systemen om ons heen zich gedragen.

Conclusie: Wat nu?

Moeten we nu massaal onze slimme koelkasten de deur uit doen en in een blokhut in het bos gaan wonen? Nee. Dat is niet realistisch en, laten we eerlijk zijn, ik ben ook gehecht aan het gemak van mijn automatische thermostaat. Maar we moeten wel kritischer kijken naar de ‘smart’ belofte.

De link tussen Watch Dogs en het echte Internet of Things is niet dat we allemaal in een game leven. Het is dat we de risico’s van onze digitale infrastructuur vaak bagatelliseren onder de noemer van ‘gebruiksgemak’. We hebben een cultuur gecreëerd waarin we onze autonomie verruilen voor een iets kortere wachttijd voor een stoplicht of een net iets sneller antwoord van een AI-assistent.

Als ik terugdenk aan die security-training van twaalf jaar geleden, besef ik dat we de waarschuwingen toen al hadden. We hebben ze alleen genegeerd omdat de ‘things’ in het Internet of Things zo verdraaid handig zijn. Laten we in ieder geval stoppen met het accepteren van elke ‘slimme’ innovatie zonder vragen te stellen. Want in een wereld die volledig geconnecteerd is, is de enige echte vorm van vrijheid weten wanneer je de stekker eruit moet trekken.